ÜTOPİK İNSANLIKTAN DİSTOPİK TOPLUMLARA…

Ütopyaları öldürdüler, şimdi distopya çağındayız.25 dk


ÜTOPİK İNSANLIKTAN DİSTOPİK TOPLUMLARA…

Ütopyaları öldürdüler, şimdi distopya çağındayız.


NEDEN HALA ÇOCUK GELİNLER VAR? adlı yazım için tıklayın…

Diğer Felsefe içeriklerine ulaşmak için tıklayın…


     Evrende varolan her şey içinde kendi karşıtlığını barındırır. Ütopyanın varolması  distopyayı da peşinden  getirmiştir. Edebiyatta da “Yeni Atlantis” veya “Ütopya” gibi önemli eserler verilirken distopya edebiyatı da kendi dünyasını yaratmış, kendi okuyucu kitlesini oluşturmuştur. Gelin bu ütopya ve distopya ne demek anlamlarından yola çıkarak onları tanıtalım.

Ütopya ile distopya arasındaki farklara geçmeden önce ütopyanın tanımıyla başlayalım. Ütopya, gerçekte mevcut olmayan, ileriye yönelik tasarlanan ideal toplum biçimi anlamına geliyor.Kökeni Yunanca olan Ütopya sözcüğü, Thomas More’un Utopia isimli kitabıyla dünya çapında yaygınlaştığı biliniyor. Ütopyalar, bugünü değil geleceği anlatıyor. Yani ütopya bugün gerçekleşmesi mümkün olmayan, imkansız olan tasarımları açıklıyor. Ütopyalar özendirici ya da istenilen niteliktedir.

Ütopya Latince’de “utopia“, siyasi bir ideal olarak ifade edilen ve tasarlanan hayali bir ülke anlamına gelir. Bir çok esere konu olan ütopyayı 1516 yılında İngiliz yazar ve siyasetçi olan Sir Thomas More Yunanca kelimelerden “eu- iyi topos-yer” birleştirerek oluşmuştur. Avrupa dillerinde “ideal devlet” olarak anlam kazanan Ütopya kelimesi, Türkçe de “Gerçekleştirilmesi olanaksız tasarı ya da düşünce, bilimselliği olmayan” dye açıklanır.

Bilinen ilk ütopya “ideal devlet tanımıyla Platon’un “Devlet” adlı eseridir. Diyalog ve kurgunun iç içe geçtiği eserde sosyal sınıflar vardır. İnsanlar altın, gümüş, bronz ve demir sosyal sınıflara ayrılmışlardır.

Altın sınıfına mensup insanlar 50 yıl eğitim görürler ve oligark, Felsefi kral olurlar. Oligarklar bilgelikleriyle kaynakları adil dağıtacak ve toplumsal dengeyi sağlayacaklar. Devlette çok az kanun bulunur ve avukat yoktur. Savaşmak içinse vatandaşlar değil, kiralık askerler vardır. Devlet kitabı her ne kadar hayali olarak görülse ve bir uygulaması olmasa da bu eser insanın hayalindeki devlet anlayışına ışık tutmaktadır. Böylelikle ütopya teriminin yayılmasıyla, tasarımlar da arttırılmıştır.

Ütopya edebiyatı denince akla kitaplar, filmler, resimler ve müzikler gelir. 


Ütopya Kitapları 

Tanrıkent (413-426) Augustinus Kudüs’te bir sonsuz şehir düşler. Hristiyan ütopyasının fikir adamıdır.

Ütopya (1516) eseri Thomes More’a aittir. İlk kez ütopya kelimesi burada kullanılmıştır.

Yeni Atlas (1627) Francis Bacon

Güneş Şehri (1623) Tommaso Campanella


Peki Distopya Nedir? Distopik Toplum Nedir?

”Mantık istediği kadar sarsılmaz olsun,yaşamak isteyen bir adama direnemez.Hiç görmediği yargıç neredeydi? Hiçbir zaman ulaşamadığı yüksek mahkeme neredeydi?”

Kafka’nın Dava adlı kitabında bunun izlerine oldukça rastlanır. Bu arada kitap Kafka’nın ölümünden sonra basılır.    Kafka, Dava adlı kitabında distopik dünya konusunda kendini aşmış bir şekilde görünür. Çünkü içeriği oldukça karanlık gözükür. İçerisinde çaresizliği dibine kadar hissedebileceğiniz kareler vardır. Örneğin, bir sabah uyandığınızda tutuklanabileceğiniz gelmez değil mi aklınıza? Hayır dediğinizi duyar gibiyim.  Ama kitapta öyle değildi belli ki bir iftiraydı veya başka bir şey. Josef K. bir sabah uyandı ve kötü bir şey yapmadığı halde tutuklandı. Kitapta hafif sürrealistlik sezilir. 

Gelelim distopya kelimesine, bu aralar fazla popüler olan bir kelimedir. Peki bu  distopya kelimesi, bizleri gelecekte yaşanabilecek olaylara hazırlıyor olabilir mi?

İngilizce kökenli bir kelime olan distopya, gelecek toplumlar hakkında bazı olası fikirler vermektedir. 

     Distopyanın herkes tarafından bilinen genel bir tanımı yok gibidir. “Distopya” kelimesinin anlamı  gelecekte kurulacak toplumların baskıcı ve otoriter sistem altında, olumsuz bir yaşama sahip olabilecekleri üzerine kurulan bir tezdir. Verilen sınırsız haklar doğrultusunda oluşan baskıcı ve otoriter sistem bireyi birey olmaktan uzaklaştırmayı hedefler.

“Distopya nedir?” üzerine sorulan sorulara cevap verirken herkesin ortaya koyduğu farklı tanımlar vardır. Aynı anlamı taşıyan fakat farklı tanımlamalar… Genelde karanlık bir dünya yaratılma amacı taşır. Çoğu kez ütopya ile karıştırılır ama birbirinden tamamen farklıdır. Distopya kelimesi ilk kez John Stuart Mill tarafından dile getirilmiştir. Türkçede gündelik yaşamda kullanılır. Ütopya; herkesin mutlu, yaşamın getirdiği sıkıntılardan ve olumsuz duygulardan uzak olduğu bir evren anlamına gelirken; distopya, bireyin sistemin dayatmalarına maruz kalıp çöküş yaşadığı ve olumsuz duygulardan asla kurtulamadığı ya da bu olumsuz duygulardan kendi isteğiyle kurtulamadığı bir evreni çağrıştırır. Distopik kitaplarda genelde günümüzden uzak yaşanacak olası kötü senaryolar vardır. Genellikle bilim kurgu türünde yazılırlar.

Bazen bir eserin ütopik mi distopik mi olduğu karıştırılabilir. Ütopik eserde sosyal devleti, distopik eserde baskıcı ve kuralcı polis devleti gözlemleyebiliriz. Ütopik eserlere doğal yaşam, yeşil alan, güneş hakimken, distopik eserlerin daha boğucu ve kaotik bir ortamı olduğu söylenebilir. Ütopik eserler var olmayan ve olamayacak olan bir dünyayı anlatır ve insanın toplumla iletişimini gerçeklikten uzak bir boyuta taşır. Ütopik eserlerde karakterler o yönde programlandıklarından devamlı bir mutluluk hali içindedirler. Bu durum ütopik eserlerin neden gerçekçi olamayacağının kanıtıdır. Distopik eserlerde ise karakterler onları zorlayan şartlara uymak istemediklerinden kendi istekleriyle mutsuz olurlar. Bu noktada bireyin ütopyadakine göre daha özgür ama özgürlüğün ona vadetmediği şekliyle daha mutsuz olduğu rahatça gözlemlenebilir.

Daha farklı bir şekilde anlatacak olursak; mesela teknoloji hızla ilerliyor, insana gerek kalmayacak ve belki de her işi cihazlar yapacak. Distopik denilen  bu dünyada birçok duygu hiçe sayılır. Bunlar arasında; sevgi, aşk, merhamet, vicdan, şefkat, çalışmak ve düşünmek vardır. Şimdi sizlere distopik birkaç kitabın içeriği hakkında bilgiler vereceğiz. Birçoğunuz belki de bu kitapları okudunuz fakat farkına yeni yeni varıyor olabilirsiniz.

Distopya eserleri karşımıza birçok farklı türde çıkabilir. Gerek filmlerde gerek kitaplarda hemen hemen her alanda distopya eserlerine rastlamak mümkündür.  Distopya edebiyatı ise çok geniş bir birikimi içine alır. Genelde örnekleri azdır. Halbuki bilinmeyen birçok örneği bulunur. Distopya örnekleri arasında en bilinenlerden birkaçını sizler için sıraladık.

     1- Cesur Yeni Dünya – Aldous Huxley

Aldous Huxley’in 1932 yılında yazdığı bilim kurgu türünde olan eseri, daha sonra beyaz perdeye de uyarlandı. Kitabın ütopik mi distopik mi olduğu hala tartışılıyor. Eserde geçen soma hapları bireyin tam mutsuz olmak istediği anda devreye giriyor ve sistemin dayattığı devamlı mutluluk halini sürdürmesini sağlıyor. Bu da karaktere istediği duyguyu yaşama hakkından mahrum bırakıyor. Bireyi birey olmaktan uzaklaştırdığından distopik eser kapsamında değerlendirilebilir.

 2- Fahrenheit – Ray Bradbury

Ray Bradbury tarafından ele alınan Fahrenheit, ilk kez 1953 yılında yayınlandı. Konusunun kitaplar olduğu ve korkunç bir kurguya sahip, okuduktan sonra etkisi uzun süre geçmeyecek bir kitap türü denilebilir.

      3-Demir Ökçe – Jack London 

Jack London tarafından 1908 yılında yayınlanan kitap, The Iron Heel of Oligarchy adıyla beyaz perdeye uyarlanır. Kapitalizmin yönetilen topluma etkisini ve sosyalizmle olan savaşını konu edinen Demir Ökçe, en çok okunan distopik roman olan 1984’ün de esin kaynağıdır aynı zamanda. 

      4- Biz – Yevgeni İvanoviç Zamyatin

Ursula K. Le Guin’in; “Şimdiye kadar yazılmış en iyi bilim kurgu roman” diye belirttiği, ilk kez 1924 yılında yayınlanan bu kitap, 2016 yılında The Glass Fortress adıyla sinemaya taşındı. Matematik dilinin biraz daha baskın olduğu söylenebilir.

          5-Damızlık Kızın Öyküsü -Margaret Atwood

Bu kitap kadınların maruz kaldığı korkunç yaklaşımlara tanık olmak ve onların hissettiklerini anlamak için yazılmış bilim kurgu ve dram türünde bir kitap. Kitap The Handmaid’s Tale ismiyle, televizyon dizisi olarak izleyicinin karşısına çıkmıştır.

          6-Körlük – José Saramago

Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Portekizli olan yazar José Saramago tarafından kaleme alındı. Birçok edebi platformda bu kitap için, kıyamet sonrası bilim kurgusu tanımlaması yapılmıştır. 

DİSTOPİK FİLM ÖRNEKLERİ

 1- Metropolis(1927)

İnsanlık artık ikiye ayrılmıştır. Yeraltında makinelerle birlikte yaşayan sınıf ve yukarıda daha konforlu bir yaşam süren yönetici sınıf. Filmde, bölünen toplumsal yapıyı, insanı bir aşktan yola çıkarak, uzlaştırmaya çalışır.

2-SON UMUT (2006)

Dünyanın en genç insanı ölmüştür ve insanlık tükenme olasılığı ile karşı karşıyadır. Gelecek yıl itibariyle dünya, hiçbir şekilde anlam verilemeyen olaylara sahne olmaktadır. Artık üremek diye bir şey yoktur. Yaşananlar karşısında bir grup insan var oluşlarını akışa bırakırken diğer grup ise olanları değiştirmek için mücadeleye girer.

3- KAYIP ÇOCUKLAR ŞEHRİ(1995)

 Korkunç bir  bilim adamının rüya görme yetisi olmadığı için erken yaşlanmaktadır. Tek gözlü yardımcılarının kaçırdıkları çocukları, laboratuvarında makinelere bağlayarak çocukların rüyalarını çalabilmektedir. Fakat cesur bir kız ve nazik bir dev tüm planlarını bozacaktır.

4-Zamana Karşı -In Tıme(2011). IMDB: 6.7

     25 yaşına geldikten sonra yaşlanmayı ve ölümü durdurmak için insanların var gücüyle çalıştığı distopik bir dünya anlatılır. Filmde gücü ve parası olanlar yaşamak uğruna zaman satın alabilmektedir.Sistemde zenginler ve güçlüler ayakta kalabiliyorken, fakirler ve güçsüzler adeta ölümün pençesindedir. Will isimli genç adam sistemde bir hata olabileceğini düşünür ve sistemi çökertmek ister.Fakat o kadar düşmanı karşısına alabilecek kadar zamanı var mıdır sizce?

     Başrolünü Justin Timberlake, Amanda Seyfried ve Cillian Murphy’nin aldığı filmin yönetmen koltuğunda ise Andrew Niccol yer alıyor.


Beğendiniz mi? Arkadaşlarınızla Paylaşın!

Gizem Kırmızı

0 Yorum

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

sitemap - Güncel Gündem
Bir format seç
Kişisel Test
Kişisel bir şey ortaya koymayı amaçlayan sorular dizisi
Önemsiz Test
Bilgiyi kontrol etmek isteyen doğru ve yanlış cevaplı sorular dizisi
Hikaye/Olay
Gömülü ve Görsellerle Biçimlendirilmiş Metin
Video
Youtube, Vimeo veya Vine Kodları
Ses
Soundcloud veya Mixcloud Gömme
Görsel
Fotoğraf veya GIF